روش دلفی چیست؟ تاریخچه، مراحل اجرا و تفاوت با دلفی فازی

روش دلفی چیست؟ روش دلفی یا تکنیک دلفی (Delphi Method) فرایندی ساختاریافته برای گردآوری و بازنگری نظر خبرگان است. در این روش، پاسخ‌ها در چند مرحله جمع‌آوری می‌شوند و شرکت‌کنندگان با دیدن بازخورد گروه، فرصت دارند نظر خود را دوباره بررسی کنند. دلفی زمانی کاربرد دارد که مسئله تخصصی است و داده‌های موجود به‌تنهایی پاسخ روشنی نمی‌دهند؛ البته توافق خبرگان به معنی اثبات قطعی یک ادعا نیست.

در این راهنما، تاریخچه دلفی، مراحل طراحی پرسشنامه، تحلیل توافق، تفاوت دلفی کلاسیک و دلفی فازی و نکات اجرای آن در اکسل را مرور می‌کنیم. اگر ابزار محاسباتی می‌خواهید، بسته اکسل دلفی و دلفی فازی همراه آموزش و نمونه پرشده برای اجرای محاسبات دو رویکرد منتخب تهیه شده است.

تاریخچه روش دلفی؛ از مؤسسه رند تا پژوهش دانشگاهی

روش دلفی در دهه ۱۹۵۰ میلادی در مؤسسه رند (RAND) توسعه یافت و در ابتدا برای مسائل پیش‌بینی مرتبط با فناوری و برنامه‌ریزی نظامی به کار رفت. نورمن دالکی و اولاف هلمر از چهره‌های اصلی توسعه این روش بودند. مقاله شناخته‌شده آنان در سال ۱۹۶۳ در مجله Management Science منتشر شد و کاربرد پرسشنامه‌های متوالی همراه بازخورد کنترل‌شده را توضیح داد. [۱، ۲]

با گسترش کاربرد، دلفی از پیش‌بینی نظامی فراتر رفت و وارد حوزه‌هایی مانند آموزش، مدیریت، سلامت و محیط زیست شد. در شکل‌های آنلاین نیز منطق دریافت پاسخ مستقل، ارائه بازخورد و بازنگری نظر حفظ می‌شود. بنابراین پیشینه تاریخی دلفی را باید از شیوه اجرای امروز آن تفکیک کرد؛ ابزار ارتباطی تغییر کرده است، اما کیفیت طراحی فرایند همچنان اهمیت دارد. [۲]

چه چیزی یک مطالعه را به پژوهش دلفی تبدیل می‌کند؟

ویژگی‌های شناخته‌شده دلفی شامل ناشناس‌ماندن پاسخ‌ها برای دیگر اعضای پنل، تکرار فرایند، بازخورد کنترل‌شده و ارائه خلاصه گروهی است. ناشناسی معمولاً به این معنا نیست که پژوهشگر هویت خبرگان را نمی‌داند؛ بلکه باید روشن کند چه اطلاعاتی برای چه کسانی قابل مشاهده است. [۳]

برای طراحی پروژه خود، چهار پرسش عملی مطرح کنید: آیا هر خبره می‌تواند مستقل پاسخ دهد؟ آیا بازخورد بدون انتساب نظر به افراد ارائه می‌شود؟ آیا بازنگری پاسخ امکان‌پذیر است؟ و آیا روش جمع‌بندی از ابتدا مشخص است؟ پاسخ این پرسش‌ها باید در پروتکل پژوهش ثبت شود.

کاربرد دلفی در مدیریت، کارآفرینی و طراحی پرسشنامه

برای نمونه، می‌توان یک مطالعه را حول غربال شاخص‌های ارزیابی مرکز نوآوری، شناسایی موانع رشد کسب و کار یا بررسی تناسب گویه‌های یک پرسشنامه طراحی کرد. این‌ها مثال‌های پیشنهادی برای صورت‌بندی مسئله‌اند؛ انتخاب نهایی روش به سؤال پژوهش و نوع شواهد مورد نیاز بستگی دارد.

پرسش «کدام موانع از دید خبرگان مهم‌ترند؟» با پرسش «هر مانع چه اثر علّی بر فروش دارد؟» یکسان نیست. دلفی می‌تواند قضاوت متخصصان را درباره سؤال اول سازمان‌دهی کند، اما برای پاسخ به سؤال دوم به طراحی و داده‌های مناسب سنجش اثر نیاز دارید.

مراحل اجرای روش دلفی در پژوهش

فهرست زیر یک الگوی عملی برای برنامه‌ریزی است. جزئیات هر مرحله باید با موضوع و پروتکل انتخابی شما سازگار شود.

۱. مسئله و خروجی را دقیق تعریف کنید

مشخص کنید هدف شما تولید شاخص، غربال گویه، اولویت‌بندی یا پیش‌بینی است. برای مثال، «شناسایی شاخص‌های ارزیابی حمایت مالی از کسب و کارهای نوپا» از عبارت کلی «بررسی کارآفرینی» روشن‌تر است. تعیین کنید خروجی نهایی فهرست شاخص‌هاست یا رتبه‌بندی آن‌ها.

۲. معیار انتخاب خبرگان را بنویسید

برای پروژه خود، سابقه مرتبط، تجربه اجرایی، آثار پژوهشی یا آشنایی مستقیم با مسئله را به معیارهای قابل توضیح تبدیل کنید. جدولی از تخصص‌های مورد نیاز تهیه کنید تا یک گروه حرفه‌ای به‌طور ناخواسته جای همه دیدگاه‌ها را نگیرد. دعوت، پذیرش و ادامه مشارکت افراد را جداگانه ثبت کنید.

۳. پرسشنامه دلفی را آماده و آزمایش اولیه کنید

هر گویه بهتر است یک موضوع مشخص را بسنجد. به‌جای «حمایت مالی و آموزشی مناسب است»، دو گویه مستقل بنویسید؛ زیرا خبره ممکن است با یکی موافق و با دیگری مخالف باشد. در دستورالعمل، معنی نمره‌ها، شیوه پاسخ به موارد نامرتبط و محل نوشتن توضیح را روشن کنید.

۴. قواعد تحلیل و توقف را پیش از مشاهده نتایج تعیین کنید

در برگه برنامه پژوهش، مقیاس پاسخ، حداقل پاسخ معتبر، تعریف توافق، نحوه رسیدگی به داده مفقود و تصمیم درباره گویه‌های مرزی را ثبت کنید. تعریف اجماع در مطالعات دلفی یکسان نیست و گزارش شفاف آن اهمیت دارد. عددی مانند ۷۵ درصد را نباید بدون توجیه به همه پژوهش‌ها تعمیم داد. [۴]

۵. دور اول را اجرا و بازخورد تهیه کنید

در اجرای پروژه، علاوه بر نمره‌ها، توضیح‌های خبرگان را نگه دارید. برای دور بعد، یک برگه بازخورد شامل خلاصه نتایج و استدلال‌های مهم تهیه کنید. اگر متن گویه را تغییر دادید، نسخه قبلی و علت تغییر را ثبت کنید تا مسیر تصمیم‌ها قابل پیگیری باشد.

۶. بازنگری و گزارش نهایی را انجام دهید

به هر خبره امکان دهید با توجه به بازخورد، پاسخ را حفظ یا اصلاح کند. در گزارش نهایی، تعداد پاسخ‌دهندگان هر دور، گویه‌های اصلاح‌شده، معیارهای تصمیم و محدودیت‌های مطالعه را بنویسید. اختلاف باقی‌مانده را هم گزارش کنید؛ حذف توضیح مخالفان، تصویر ناقصی از نتیجه می‌سازد.

تحلیل پرسشنامه دلفی؛ توافق با ثبات چه تفاوتی دارد؟

در تحلیل عملی، دو سؤال را از هم جدا کنید: «آیا خبرگان در این دور به یکدیگر نزدیک‌اند؟» و «آیا پاسخ همان افراد نسبت به دور قبل تغییر کرده است؟» اولی به توافق درون دور و دومی به ثبات بین دورها مربوط است. ممکن است اختلاف نظر زیاد باشد، ولی افراد در دور بعد نیز همان نظر قبلی را تکرار کنند.

مثال آموزشی محاسبه درصد موافقت

فرض کنید ۱۰ خبره، اهمیت یک شاخص را در مقیاس ۱ تا ۵ امتیاز داده‌اند:

5, 4, 4, 5, 4, 3, 4, 5, 4, 2

در این مثال، اگر «موافقت» را نمره ۴ یا ۵ تعریف کنیم، ۸ نفر موافق‌اند. درصد موافقت برابر ۸ تقسیم بر ۱۰، یعنی ۸۰ درصد است. میانگین پاسخ‌ها ۴ و میانه نیز ۴ است. با روش چارک فراگیر اکسل، چارک اول ۴ و چارک سوم ۴٫۷۵ می‌شود؛ بنابراین دامنه بین چارکی یا IQR برابر ۰٫۷۵ است.

اگر قاعده آموزشی ما صرفاً «حداقل ۷۵ درصد موافقت» باشد، این گویه پذیرفته می‌شود. اگر قاعده پژوهش ترکیبی از میانه، IQR و درصد موافقت باشد، باید همه شرط‌های تعیین‌شده بررسی شوند. این اعداد نمونه آموزشی‌اند و استاندارد عمومی پذیرش گویه نیستند.

برای تمرین این محاسبات و مقایسه دورها می‌توانید از فایل اکسل تحلیل دلفی با نمونه‌های پرشده استفاده کنید. تنظیمات فایل باید مطابق روش پژوهش شما انتخاب شود؛ نتیجه پیش‌فرض فایل، جایگزین تعیین پروتکل نیست.

دلفی فازی چیست و چه تفاوتی با دلفی کلاسیک دارد؟

دلفی فازی خانواده‌ای از رویکردهاست که قضاوت‌های زبانی خبرگان را با اعداد فازی نمایش می‌دهد. در یک رویکرد مبتنی بر اعداد مثلثی، هر پاسخ با سه مؤلفه حد پایین، مقدار میانی و حد بالا نمایش داده می‌شود. سپس نظرهای افراد طبق قاعده مشخص تجمیع و تحلیل می‌شوند. مقاله کاربردی معرفی‌شده در منابع، نمونه‌ای از اجرای مرحله‌ای این رویکرد است. [۵]

فازی‌بودن به‌خودی‌خود به معنی برتری روش یا بی‌نیازی از بازنگری خبرگان نیست. برای انتخاب، ابتدا مشخص کنید ابهام زبانی چه نقشی در سؤال شما دارد و کدام روش را می‌توانید با منبع و استدلال توضیح دهید. همچنین همه نسخه‌های دلفی فازی فرمول یکسان ندارند.

محاسبات رویکرد فازی در بسته راه ایده آل

در فایل‌های فازی این محصول، پاسخ‌ها با نگاشت قابل تنظیم به اعداد مثلثی تبدیل می‌شوند. مؤلفه‌های گروه از میانگین مؤلفه‌های پاسخ‌های معتبر به دست می‌آیند. فاصله هر خبره از عدد گروه، با ریشه میانگین مربع اختلاف سه مؤلفه محاسبه می‌شود. درصد توافق فاصله‌ای نیز سهم خبره‌هایی است که فاصله آن‌ها از حد انتخاب‌شده بیشتر نیست.

امتیاز مرکز ثقل از جمع سه مؤلفه گروه تقسیم بر ۳ محاسبه می‌شود. تصمیم نهایی فایل به ترکیب شرط‌های فاصله، درصد توافق و امتیاز وابسته است. این توضیح مربوط به پیاده‌سازی همین بسته است؛ برای استفاده پژوهشی، نگاشت و آستانه‌ها را با منبع روش منتخب خود تطبیق دهید.

تحلیل دلفی در اکسل؛ از ورود داده تا خروجی

برای شروع، یک ردیف برای هر گویه و یک ستون برای هر خبره در نظر بگیرید. کد خبره را بین دورها ثابت نگه دارید تا پاسخ فرد اول در دور دوم با فرد دیگری مقایسه نشود. پاسخ خالی را صفر وارد نکنید؛ در مقیاس ۱ تا ۵، صفر نمره معتبر نیست.

بسته راه ایده آل شامل ۶ فایل اکسل است: قالب خام دلفی کلاسیک، دو نمونه کلاسیک ۵ و ۹ درجه‌ای، قالب خام دلفی فازی و دو نمونه فازی ۵ و ۷ درجه‌ای. ظرفیت فایل‌ها ۳۰ گویه و ۲۰ خبره است و راهنمای آموزشی و الگوهای پرسشنامه نیز همراه آن ارائه می‌شود.

کاربرد این بسته، محاسبات رویکردهای توضیح‌داده‌شده در راهنماست. شاخص‌هایی مانند CVR، CVI، آلفای کرونباخ و کندال در این بسته محاسبه نمی‌شوند و هر یک روش و کاربرد جداگانه دارند.

مشاهده و خرید بسته محاسباتی دلفی و دلفی فازی؛ اکسل، آموزش و نمونه پرشده

نمونه پرسشنامه دلفی برای غربال شاخص‌های پژوهش

برای ساخت نمونه پرسشنامه دلفی، ابتدا موضوع و معیار قضاوت را در بالای فرم بنویسید. در مثال فرضی زیر، هدف بررسی «اهمیت شاخص‌های حمایت از کسب و کارهای نوپا» است. از خبره می‌خواهیم اهمیت هر گویه را از ۱، بسیار کم، تا ۵، بسیار زیاد، امتیاز دهد و در صورت نیاز پیشنهاد اصلاح بنویسد.

این جدول، ابزار استاندارد برای سنجش حمایت نیست؛ نمونه‌ای برای تمرین نگارش فرم است. اگر خبره امکان قضاوت ندارد، مسیر مشخصی برای «عدم امکان ارزیابی» در نظر بگیرید و آن را به‌طور خودکار نمره متوسط یا صفر تلقی نکنید.

تفاوت درصد موافقت با درصد توافق فاصله‌ای

درصد موافقت در مثال کلاسیک این مقاله، سهم پاسخ‌هایی است که نمره آن‌ها به حد موافقت می‌رسد. در فایل فازی معرفی‌شده، درصد توافق فاصله‌ای سهم خبرگانی است که فاصله عدد فازی آن‌ها از عدد گروه، در محدوده انتخاب‌شده قرار می‌گیرد. این دو درصد را با عنوان یکسان و بدون توضیح در جدول پایان‌نامه گزارش نکنید.

الگوی نوشتن گزارش تحلیل دلفی در پایان‌نامه

برای پیش‌نویس گزارش، این ساختار را با اطلاعات واقعی مطالعه تکمیل کنید: «در دور …، از … خبره دعوت‌شده، … نفر پاسخ دادند. گویه‌ها با طیف … ارزیابی شدند. معیار توافق پیش از تحلیل، … تعیین شد. پس از کنترل داده‌های مفقود و نامعتبر، … گویه مطابق معیار پذیرفته و … گویه برای اصلاح یا بررسی دور بعد انتخاب شد.»

سپس جدول کد گویه، تعداد پاسخ معتبر، شاخص‌های تحلیل و تصمیم را اضافه کنید. در تحلیل فازی، جدول نگاشت پاسخ‌ها، روش تجمیع، تعریف فاصله و فرمول غیرفازی‌سازی را هم توضیح دهید. عددها و جمله‌های این الگو باید از مطالعه واقعی شما به دست بیایند.

برای تمرین ورود داده و ساخت جدول خروجی، دانلود اکسل دلفی و دلفی فازی با نمونه تحلیل پرسشنامه در دسترس است. قبل از ورود داده اصلی، یک نمونه پرشده را بررسی و تنظیمات قالب را با پروتکل خود هماهنگ کنید.

اشتباهات رایج در اجرای دلفی

• تغییر آستانه پس از دیدن نتیجه: قواعد را ابتدا ثبت کنید و هر تغییر ضروری را با دلیل گزارش دهید.
• یکی‌گرفتن پاسخ خالی و صفر: داده مفقود و نمره نامعتبر را جداگانه بررسی کنید.
• مقایسه خبرگان متفاوت: برای تحلیل تغییر فردی، شناسه افراد باید بین دورها ثابت باشد.
• تفسیر میانگین به‌تنهایی: دو مجموعه پاسخ با میانگین یکسان می‌توانند پراکندگی متفاوتی داشته باشند.
• تغییر گویه بدون ثبت سابقه: اگر معنای گویه عوض شده، مقایسه مستقیم نمره‌های دو دور نیازمند توضیح است.
• گزارش صرف خروجی اکسل: فرمول، تنظیمات، تعداد پاسخ معتبر و مبنای تصمیم را نیز توضیح دهید.

پرسش‌های متداول درباره روش دلفی

برای دلفی چند خبره لازم است؟

یک عدد ثابت برای همه موضوع‌ها تعیین نکنید. تعداد پنل را با توجه به دامنه مسئله، تخصص‌های مورد نیاز و امکان مشارکت در دورهای بعد توجیه کنید. ظرفیت ۲۰ خبره در محصول، محدودیت فنی فایل است و توصیه روش‌شناختی درباره اندازه پنل نیست.

دلفی حتماً باید سه دور داشته باشد؟

تعداد دورها را در طراحی مطالعه توضیح دهید و معیار توقف را روشن کنید. وجود سه برگه دور در قالب کلاسیک محصول به معنی الزام سه‌دوره‌بودن همه پژوهش‌ها نیست.

آیا دلفی همان روایی پرسشنامه است؟

می‌توانید از نظر خبرگان برای بررسی تناسب و وضوح گویه‌ها استفاده کنید، اما اجماع درباره گویه، به‌تنهایی همه ابعاد روایی یا پایایی ابزار را اثبات نمی‌کند. مشخص کنید دقیقاً کدام ادعا را با چه شواهدی پشتیبانی می‌کنید.

آیا هوش مصنوعی می‌تواند جای خبرگان پاسخ دهد؟

در مطالعه‌ای که مدعی گردآوری نظر متخصصان واقعی است، پاسخ تولیدشده را به‌عنوان نظر خبره ثبت نکنید. می‌توانید از ابزارهای هوش مصنوعی برای پیش‌نویس، ویرایش یا کمک به کنترل محاسبات استفاده کنید، ولی مسئولیت تأیید محتوا و ثبت منشأ داده با پژوهشگر است.

آیا با خرید اکسل، تحلیل پایان‌نامه کامل می‌شود؟

فایل محاسباتی بخشی از کار را انجام می‌دهد. انتخاب روش، طراحی پرسشنامه، جذب پنل، گردآوری داده واقعی و تفسیر علمی نتایج همچنان بر عهده پژوهشگر است.

منابع و مطالعه بیشتر

1. Dalkey, N., & Helmer, O. (1963). An Experimental Application of the DELPHI Method to the Use of Experts. Management Science.
2. RAND. Delphi Method؛ معرفی و پیشینه روش.
3. Khodyakov, D., Grant, S., Kroger, J., & Bauman, M. (2023). RAND Methodological Guidance for Conducting and Critically Appraising Delphi Panels.
4. Diamond, I. R., et al. (2014). Defining consensus: a systematic review recommends methodologic criteria for reporting of Delphi studies.
5. Fuzzy Delphi Method: A Step-by-Step Guide to Obtaining Expert Consensus on Mobile Tourism Acceptance Culture. IJACSA, 16(7), 2025.

پیشنهاد از فروشگاه راه ایده آل

چک لیست بوم کسب و کار (بیزینس مدل کانواس)

15,000 تومان قیمت اصلی 15,000 تومان بود.12,500 تومانقیمت فعلی 12,500 تومان است.

مشاهده و خرید محصول