روش دیمتل چیست؟ آموزش DEMATEL با مثال و تحلیل در اکسل
روش دیمتل چیست؟ دیمتل یا DEMATEL روشی برای بررسی ساختار روابط اثرگذاری میان عوامل یک مسئله است. به‌جای اینکه فقط بپرسیم «کدام معیار مهم‌تر است؟»، از خبرگان می‌خواهیم شدت اثر مستقیم هر معیار بر معیارهای دیگر را ارزیابی کنند. سپس روابط مستقیم و غیرمستقیم را تحلیل می‌کنیم تا تصویر روشن‌تری از جایگاه عوامل در سیستم به دست آید.
در این آموزش دیمتل، مراحل اجرا، طراحی پرسشنامه، ماتریس روابط کل، شاخص‌های D و R و تفسیر نمودار را با یک مثال عددی مرور می‌کنیم. اگر در کنار آموزش به ابزار محاسباتی نیاز دارید، بسته اکسل دیمتل با آموزش فارسی و نمونه پرشده برای اجرای دیمتل کلاسیک قطعی آماده شده است.
تاریخچه روش دیمتل و معنای DEMATEL
DEMATEL مخفف Decision-Making Trial and Evaluation Laboratory است. شکل‌گیری این روش به برنامه «علم و امور انسانی» مرکز پژوهشی باتل در ژنو در دهه ۱۹۷۰ برمی‌گردد. در ادبیات روش، کارهای گابوس و فونتلا از منابع اولیه معرفی دیمتل به شمار می‌روند. هدف، مطالعه مسئله‌هایی بود که عوامل آن‌ها به یکدیگر وابسته‌اند. [۱]
امروزه از دیمتل در مطالعه روابط عوامل مدیریتی و سازمانی نیز استفاده می‌شود. مقاله‌ای در PLOS ONE، برای نمونه، این روش را در بررسی عوامل موفقیت یک برنامه ارتقای سلامت به کار برده است. این کاربردها نشان می‌دهند انتخاب روش باید به ساختار سؤال وابسته باشد؛ صرفاً وجود چند معیار، دلیل کافی برای انتخاب دیمتل نیست. [۱]
چه زمانی دیمتل برای مسئله ما مناسب است؟
فرض کنید می‌خواهید درباره رشد یک کسب و کار پژوهش کنید. منابع مالی، مهارت تیم و دسترسی به بازار ممکن است بر یکدیگر اثر بگذارند. سؤال «خبرگان چه روابطی میان این عوامل می‌بینند؟» می‌تواند نقطه شروع طراحی مطالعه دیمتل باشد. همین منطق را می‌توان برای صورت‌بندی یک مطالعه درباره موانع بهره‌وری انرژی یا روابط عوامل تحول دیجیتال بررسی کرد.
در طراحی چنین پژوهشی، مرز سیستم را مشخص کنید: کدام عوامل وارد تحلیل می‌شوند، اثر در چه بازه زمانی تصور می‌شود و خبرگان بر اساس چه تجربه‌ای قضاوت می‌کنند؟ پاسخ به این پرسش‌ها از یک ماتریس بزرگ با تعریف‌های مبهم، مفیدتر است.
طراحی پرسشنامه دیمتل و انتخاب خبرگان
پرسشنامه دیمتل معمولاً یک ماتریس مربعی است. معیارها در سطر و ستون تکرار می‌شوند و هر خانه، قضاوت درباره یک رابطه جهت‌دار را ثبت می‌کند. در قرارداد این مقاله، سطر مبدأ اثر و ستون مقصد اثر است. بنابراین اثر معیار اول بر دوم با اثر معیار دوم بر اول یکسان فرض نمی‌شود.
طیف متداول در دیمتل قطعی از صفر تا چهار است: صفر بدون اثر، یک اثر کم، دو متوسط، سه زیاد و چهار بسیار زیاد. قطر ماتریس روابط مستقیم صفر قرار می‌گیرد. استفاده از این طیف در یک مطالعه کاربردی نیز توضیح داده شده است. [۱]
برای فرم خود، تعریف کوتاه و متمایزی از هر معیار بنویسید. مثلاً «دسترسی به منابع مالی» و «کیفیت مدیریت نقدینگی» را بدون تعریف روشن به‌جای یکدیگر به کار نبرید. از خبره بخواهید شدت اثر مستقیم را ارزیابی کند و برای خانه‌های نامطمئن توضیح بگذارد.
پاسخ خالی را صفر تلقی نکنید. صفر یعنی خبره نبود اثر مستقیم را گزارش کرده است؛ خالی می‌تواند یعنی قضاوت انجام نشده است. پیش از گردآوری داده، روش رسیدگی به پاسخ ناقص و معیار انتخاب خبرگان را در پروتکل ثبت کنید. افزایش تعداد پاسخ‌دهندگان، مشکل تعریف نامشخص معیار را حل نمی‌کند.
مراحل محاسبات روش دیمتل
در این بخش، نمادگذاری و مسیر محاسباتی مورد استفاده در مثال و بسته اکسل راه ایده آل را توضیح می‌دهیم. برای استفاده دانشگاهی، روش نرمال‌سازی و قواعد اجرایی را با پروتکل و منبع منتخب پژوهش خود هماهنگ کنید.
۱. تشکیل ماتریس روابط مستقیم گروهی
هر خبره یک ماتریس نمره ارائه می‌کند. برای وزن برابر، میانگین نمره هر خانه را می‌گیریم. در حالت وزن متفاوت، میانگین وزنی همان خانه محاسبه می‌شود. برای مثال، اگر نمره یک رابطه نزد دو خبره ۲ و ۴ و وزن آن‌ها ۱ و ۳ باشد، نمره گروه برابر ۳٫۵ خواهد بود.
در این مقاله ماتریس گروه را A می‌نامیم. وزن‌دهی باید با دلیل مستند انجام شود. وقتی وزن همه افراد یک است، میانگین وزنی به میانگین ساده تبدیل می‌شود؛ لازم نیست مجموع وزن‌های ورودی یک باشد.
۲. نرمال‌سازی ماتریس روابط مستقیم
در رویکرد پیش‌فرض مثال، مجموع هر سطر و مجموع هر ستون A را محاسبه می‌کنیم. بزرگ‌ترین مقدار میان همه این مجموع‌ها، مخرج نرمال‌سازی s است. سپس هر خانه A بر s تقسیم می‌شود تا ماتریس N به دست آید. نام متغیرها در منابع مختلف ممکن است متفاوت باشد؛ تعریف هر نماد را کنار فرمول خود بنویسید.
N = A / s
بسته اکسل، انتخاب نرمال‌سازی با بیشترین جمع سطر را نیز دارد. نتیجه‌های دو روش را بدون ذکر قاعده نرمال‌سازی با هم مقایسه نکنید. انتخاب یک حالت، باید بخشی از روش تحلیل باشد.
۳. محاسبه ماتریس روابط کل
در پیاده‌سازی این بسته، روابط کل از ماتریس نرمال و معکوس تفاضل ماتریس همانی و N محاسبه می‌شود:
T = N × (I − N)−1
I ماتریس همانی و T ماتریس روابط کل است. این رابطه در حالت معتبر، اثرهای مستقیم و مسیرهای غیرمستقیم را دربر می‌گیرد. وجود معکوس و شرایط همگرایی باید بررسی شود؛ هر ورودی عددی الزاماً خروجی قابل تفسیر تولید نمی‌کند. در بسته، حالت تکین یا نزدیک تکین مهار می‌شود تا عدد نامعتبر به‌عنوان نتیجه ارائه نشود.
۴. محاسبه اثرگذاری، اثرپذیری و برجستگی
در قرارداد این آموزش، D مجموع سطر T و R مجموع ستون T است. بنابراین D اثرگذاری و R اثرپذیری را نشان می‌دهد. جمع آن‌ها، D+R، برجستگی معیار و تفاضل آن‌ها، D−R، خالص اثر را نشان می‌دهد. برخی منابع از نام‌های R و C استفاده می‌کنند؛ معنا را با تعریف سطر و ستون تشخیص دهید، نه فقط حرف نماد. [۲]
برای تمرین این مراحل بدون نوشتن همه فرمول‌ها از ابتدا، می‌توانید فایل اکسل محاسبات دیمتل و سه نمونه پرشده را بررسی کنید. مراحل میانی در برگه محاسبات قابل مشاهده‌اند و فرمول‌ها قفل نشده‌اند.
مثال عددی دیمتل با سه معیار
این مثال فرضی را برای یادگیری در نظر بگیرید: C01 منابع مالی، C02 مهارت تیم و C03 دسترسی به بازار. ماتریس زیر، روابط مستقیم گروهی است و از یک پژوهش واقعی نقل نشده است.
| مبدأ اثر | C01 | C02 | C03 | جمع سطر |
|---|---|---|---|---|
| C01 | ۰ | ۲ | ۱ | ۳ |
| C02 | ۱ | ۰ | ۳ | ۴ |
| C03 | ۰ | ۱ | ۰ | ۱ |
| جمع ستون | ۱ | ۳ | ۴ | ۸ |
بیشترین جمع سطر و بیشترین جمع ستون هر دو ۴ هستند، پس s برابر ۴ می‌شود. در سطر اول N، اثر C01 بر C02 برابر ۰٫۵ و اثر C01 بر C03 برابر ۰٫۲۵ است. بعد از محاسبه T و جمع سطرها و ستون‌های آن، نتیجه زیر به دست می‌آید. اعداد برای نمایش به چهار رقم اعشار گرد شده‌اند.
| معیار | D | R | D+R | D−R | نقش |
|---|---|---|---|---|---|
| C01 منابع مالی | ۱٫۹۷۶۷ | ۰٫۶۷۴۴ | ۲٫۶۵۱۲ | ۱٫۳۰۲۳ | اثرگذار خالص |
| C02 مهارت تیم | ۲٫۰۶۹۸ | ۱٫۶۹۷۷ | ۳٫۷۶۷۴ | ۰٫۳۷۲۱ | اثرگذار خالص |
| C03 دسترسی به بازار | ۰٫۷۶۷۴ | ۲٫۴۴۱۹ | ۳٫۲۰۹۳ | −۱٫۶۷۴۴ | اثرپذیر خالص |
در این مثال، C02 بیشترین برجستگی را دارد، ولی C01 بیشترین خالص اثر مثبت را نشان می‌دهد. بنابراین «بیشترین برجستگی» و «بیشترین اثرگذاری خالص» به یک معنا نیستند. برای تصمیم درباره مداخله نیز باید محدودیت‌ها، هزینه و شواهد بیرونی را کنار خروجی در نظر گرفت.
تفسیر نمودار دیمتل و تعیین آستانه روابط
در نمودار پراکنش این بسته، محور افقی D+R و محور عمودی D−R است. نقطه بالای محور افقی، خالص اثر مثبت و نقطه پایین آن خالص اثر منفی دارد. معیار نزدیک صفر را با تلرانس عددی بررسی کنید؛ اختلافی بسیار کوچک ممکن است فقط ناشی از محاسبات اعشاری باشد.
نمودار پراکنش با شبکه روابط فلش‌دار تفاوت دارد. اولی جایگاه هر معیار را با دو مختصات نشان می‌دهد؛ دومی برای نمایش رابطه‌های منتخب میان زوج معیارهاست. در محصول حاضر نمودار پراکنش و ماتریس روابط منتخب ارائه می‌شود، اما شبکه فلش‌دار خودکار ساخته نمی‌شود.
برای تمرین انتخاب آستانه در بسته، سه گزینه دارید: میانگین همه خانه‌های فعال T، میانگین خارج قطر یا مقدار دستی. در ماتریس منتخب این پیاده‌سازی، فقط روابط خارج قطر با مقدار بزرگ‌تر از آستانه نگه داشته می‌شوند. مقدار مساوی آستانه انتخاب نمی‌شود.
تغییر آستانه نمایش نباید D و R اصلی را تغییر دهد. این ویژگی را می‌توانید در یک کپی از نمونه آزمایش کنید: آستانه را بالا ببرید، کاهش روابط منتخب را ببینید و ثابت‌بودن جدول شاخص‌های اصلی را کنترل کنید.
آموزش تحلیل دیمتل در اکسل؛ از ورود داده تا گزارش
برای شروع، تعداد معیار و خبره را مشخص کنید، عنوان معیارها و وزن خبرگان را وارد کنید و ماتریس هر خبره را با ترتیب ثابت معیارها تکمیل کنید. سپس وضعیت داده را کنترل کنید و نتایج را بخوانید. داده خارج از محدوده فعال نباید ناخواسته وارد تحلیل شود.
بسته دانلود اکسل دیمتل راه ایده آل شامل یک قالب خام و سه نمونه فرضی است. ظرفیت فایل‌ها ۲ تا ۱۰ معیار و ۱ تا ۱۰ خبره است. راهنمای فارسی ۷ صفحه‌ای، الگوی پرسشنامه و فرم ثبت پروتکل نیز همراه آن ارائه می‌شود.
در یک کنترل دستی، جمع Dها باید با جمع Rها برابر و مجموع خالص اثرها نزدیک صفر باشد. این کنترل‌ها به کشف خطا کمک می‌کنند، اما به‌تنهایی صحت تمام داده‌ها و فرمول‌ها را اثبات نمی‌کنند. جهت رابطه و تطابق کدها را نیز بازبینی کنید.
الگوی گزارش نتایج دیمتل در پایان‌نامه
گزارش را با مشخصات واقعی خود بنویسید: «روابط مستقیم … معیار با نظر … خبره در طیف … ارزیابی شد. تجمیع با … و نرمال‌سازی با … انجام گرفت. پس از کنترل ورودی‌ها، ماتریس روابط کل و شاخص‌های اثرگذاری، اثرپذیری، برجستگی و خالص اثر محاسبه شدند.»
سپس جدول نتایج، تعریف نمادها، قاعده آستانه، روش وزن‌دهی و نحوه رسیدگی به داده ناقص را بیاورید. اگر یک معیار در گروه اثرگذار خالص قرار گرفت، نتیجه را در چارچوب مدل مبتنی بر نظر خبرگان توضیح دهید؛ آن را اثبات قطعی علت یک پیامد معرفی نکنید.
تفاوت دیمتل با دلفی و دیمتل فازی
برای انتخاب ابزار پروژه خود، ابتدا نوع سؤال را روشن کنید. در روش دلفی می‌توانید درباره توافق خبرگان بر شاخص‌ها پژوهش کنید. در دیمتل این مقاله، ورودی شما قضاوت درباره شدت اثر جهت‌دار میان معیارهاست. اگر هر دو مرحله لازم‌اند، دلیل ترکیب و ارتباط خروجی مرحله اول با ورودی مرحله دوم را در طرح پژوهش بنویسید.
اگر منبع منتخب شما دیمتل فازی است، فایل دیمتل قطعی را بدون تغییر روش به‌جای آن به کار نبرید. بسته حاضر اعداد فازی و محاسبات فازی‌زدایی را پیاده نمی‌کند. همین‌طور سهم نرمال‌شده D+R را به‌تنهایی وزن ANP یا خروجی DANP معرفی نکنید؛ این روش‌ها مراحل مستقل دارند.
اشتباهات رایج در محاسبات دیمتل
- جابه‌جایی مبدأ و مقصد: دستورالعمل سطر و ستون را در فرم و اکسل یکسان نگه دارید.
- صفرکردن پاسخ مفقود: درباره داده ناقص تصمیم مستند بگیرید.
- اصرار بر صفر بودن قطر T: قطر روابط مستقیم صفر است، ولی حلقه‌های غیرمستقیم می‌توانند قطر روابط کل را مثبت کنند.
- گزارش نتیجه ماتریس تکین: قبل از تفسیر، وضعیت معکوس و اعتبار محاسبه را بررسی کنید.
- تغییر معیارها بین خبرگان: کد، نام و ترتیب معیارها باید ثابت باشند.
- انتخاب گزینشی آستانه: قاعده را توضیح دهید و در صورت نیاز حساسیت نمایش را گزارش کنید.
- تفسیر رتبه بدون نقش: برجستگی و خالص اثر را جداگانه بررسی کنید.
پرسش‌های متداول درباره روش دیمتل
آیا ماتریس دیمتل باید متقارن باشد؟
خیر؛ در مثال جهت‌دار این مقاله، شدت اثر یک معیار بر دیگری مستقل از رابطه معکوس ثبت می‌شود. متقارن‌کردن اجباری، بخشی از اطلاعات قضاوت خبرگان را از بین می‌برد.
برای اجرای دیمتل چند خبره لازم است؟
یک عدد ثابت برای همه پژوهش‌ها تعیین نکنید. انتخاب پنل را بر اساس مسئله، تخصص لازم و پروتکل توجیه کنید. ظرفیت ۱۰ خبره در این فایل، محدودیت فنی محصول است و توصیه عمومی درباره اندازه پنل نیست.
آیا دیمتل حتماً به نرم‌افزار تخصصی نیاز دارد؟
محاسبات پیاده‌سازی حاضر در اکسل انجام می‌شوند و فرمول‌ها قابل بررسی‌اند. اگر فرمول‌ها، ابعاد یا روش را تغییر می‌دهید، خروجی را با یک محاسبه مستقل و ورودی‌های آزمون کنترل کنید.
اگر همه نمره‌ها صفر باشند چه می‌شود؟
در بسته حاضر، این حالت جداگانه رسیدگی می‌شود و N و T صفر قرار می‌گیرند. نتیجه یعنی در ورودی ثبت‌شده اثری وجود ندارد؛ پاسخ خالی به‌طور خودکار به این حالت تبدیل نمی‌شود.
این محصول همه گونه‌های دیمتل را پوشش می‌دهد؟
خیر؛ محصول برای دیمتل کلاسیک قطعی با تجمیع حسابی وزنی ساخته شده است. برای شناخت فایل‌ها، روش و محدودیت‌ها، توضیحات بسته محاسباتی دیمتل و نمونه‌های آموزشی را پیش از خرید بخوانید.
منابع و مطالعه بیشتر
- Liao, C.-H., & Bercea, S. (2021). Success factors of health promotion: Evaluation by DEMATEL and M-DEMATEL methods — A case study in a non-profit organization. PLOS ONE, 16(12), e0260801. منبع مرور پیشینه و نمونه اجرای روش.
- Fan, W., He, Y., Han, X., & Feng, Y. (2021). A new model to identify node importance in complex networks based on DEMATEL method. Scientific Reports, 11, 22829. برای مراحل پایه، بخش DEMATEL method را ببینید؛ مدل توسعه‌یافته مقاله، روش محصول حاضر نیست.
مثال سه‌معیاری و جدول عددی این آموزش به‌صورت مستقل محاسبه شده‌اند. توضیحات مربوط به امکانات و قواعد فایل، مشخصات پیاده‌سازی بسته راه ایده آل هستند.
پیشنهاد از فروشگاه راه ایده آل
دیدگاه‌ها